योग सूत्रे विवरण

भूमिका

प्रेरणा व या लिखाणाचे स्वरूप

पतंजलि महामुनींचा पातंजल योगदर्शन हा ग्रंथ सर्वसाधारण लोकांना योगसूत्रे या नावाने माहित आहे. प्राचीन भारतीय तत्वज्ञानाचा पाया वेद, उपनिषदे, ब्रह्मसूत्रे, योगसुत्रे, भक्तीसूत्रे आणि पुराणे यांवर आधारित आहे. योगासुत्रांचा अभ्यास करावा ही माझी मनापासूनची इच्छा होती आणि आहे. या ग्रंथाचा अभ्यास करण्यामागील पहिली प्रेरणा म्हणजे, माझी स्वत:ची साधना होय. पातंजल योगदर्शन हे भारतीय तत्वज्ञानाचे एक महत्वाचे अंग आहे. हे अंग प्रत्यक्ष कृती करण्याचे अंग आहे, तात्विक चर्चा करण्याचे अंग नाही. प्रत्यक्ष साधना केली नाही तर योगसुत्रे समजणे, त्यांचा अनुभव येणे केवळ अशक्य!

प. पू. स्वामी माधवनाथांनी माझ्यासारख्या सामान्य माणसाला अनुग्रह देऊन, साधन सांगून माझ्यावर अनंत उपकार केले की ज्याला मी पात्रही नाही. पू. स्वामी माधवनाथ हे पावसनिवासी पू. स्वामी स्वरूपानंद यांचे उत्तराधिकारी. सोहं ध्यानसाधना ह्या नाथसंप्रदायाच्या सांप्रदायिक साधनेचा उपदेश पू. स्वामी माधवनाथांनी मला 1993 साली केला.  पू. स्वामीजींच्या प्रकृतीच्या मर्यादेमुळे मी माझ्या साधनेतल्या अडचणी पू. स्वामीजींचे अधिकारी शिष्य पू. स्वामी मकरंदनाथ (पूर्वाश्रमींचे श्री. मकरंद वझे) यांना विचारीत असे. पू. स्वामी माधवनाथांच्या महानिर्वाणानंतर पू. स्वामी मकरंदनाथ यांना मी सद्गुरूस्थानी मानून साधना करीत आहे.

मी जेव्हा योगासुत्रांचा अभ्यास करायचे ठरवले तेव्हा मी अप्पा बळवंत चौकातून “भारतीय मानसशास्त्र अथवा सार्थ आणि सविवरण पातंजल योगदर्शन” हा आदरणीय कृष्णाजी केशव कोल्हटकरांचा ग्रंथ विकत घेतला. एका अर्थांनी मी नशीबवान ठरलो. काहीही माहीत नसताना मी एक यथार्थ ग्रंथ विकत घेतला. हा ग्रंथच या लिखाणाचा स्त्रोत आहे. किंबहुना हे लिखाण म्हणजे या ग्रंथाचा अभ्यास आहे असे म्हटले तरी चालेल. आ. कोल्हटकरांनी जी साधना केली तशी आजच्या जमान्यात कोणी करेल असे वाटत नाही. या लेखनामुळे मला स्वत:ला अशी साधना करावी ही प्रेरणा व्हावी व जे याचे वाचन करतील त्यांना देखील अशी प्रेरणा व्हावी व त्यांनी देखील या प्राचीन ग्रंथाचा अभ्यास करावा ही देखील एक प्रेरणा आहे.

दुसरी प्रेरणा म्हणजे प्राचीन भारतीय ग्रंथांचा अभ्यास आपण करावा ही होय. ह्या प्रेरणेचे प्रणेते पू. स्वामी वरदानंदभारती, अर्थात स्व. अनंतराव आठवले. वास्तविक माझा स्वभाव हा पाश्चिमात्य विचारधारणेचा आहे. परंतु प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास करून त्यातील ज्ञान आपल्या अनुभवावर घासून घ्यावे हा पू. अनंतरावांचा विचार अतिशय प्रेरणादायी आहे.

पू. कोल्हटकरांचा ग्रंथ हा 1951 साली प्रसिद्ध झाला. 1951 सालची मराठी आणि आताची इंग्रजाळलेली मराठी यात जमीन आस्मानाचा फरक आहे. काही शब्द जे आपण स्त्रीलिंगी वापरतो ते त्याकाळी पुल्लिंगी होते असे मला जाणवले. अनेक लोकांना कोल्हटकरांचा ग्रंथ वाचणे आणि समजून घेणे हे अतिशय अवघड वाटेल असे मला स्वत:ला वाटते. आपल्यावरून जग ओळखावे या न्यायाने. कोल्हटकरांचा ग्रंथ सोप्या भाषेत मांडावा हे ह्या लिखाणाचे एक स्वरूप आहे.

आ. कोल्हटकरांनी या ग्रंथाचे नाव भारतीय मानसशास्त्र असे ठेवले. मी स्वत: काही मानसिक समस्यांमधून गेलो आहे आणि जात असतो. अशावेळी पाश्चिमात्य मानसशास्त्र काय सांगते याचा काही बाही अनुभव आहे. परंतु प्राचीन भारतीय मानसशास्त्र आपल्याला काय शिकवते या अंगाने योगासुत्रांचा अभ्यास करता येईल का? याचा आपण विचार करावा आणि ते आपल्या अभ्यासाचे अंग असावे असेही या लिखाणाचे स्वरूप आहे.

सरते शेवटी मी अजून एक गोष्ट स्पष्ट करू इच्छितो. माझे लेखन आ. कोल्हटकरांच्या लेखनाशी अनेक ठिकाणी मिळते जुळते असू शकेल. हे वाङ्मयचौर्य मी मानीत नाही कारण मी जणू काही त्यांच्या लेखनाचे साध्या मराठीत भाषांतर करीत आहे असाही या लेखनाचा प्रकार आहे. ज्या लोकांना योगासुत्रांचा खोलवर अभ्यास करायचा आहे त्यांनी मूळ ग्रंथाचा अभ्यास करावा. जिथे जिथे मी कोल्हटकरांची वाक्ये उद्धृत करीन तिथे तिथे मी ती अवतरणामधे देईन. हे 100% जमेल असे सांगता येणार नाही कारण मी काही पुस्तक प्रकाशित करीत नाही तर केवळ माझ्या ब्लॉग वर लेख लिहीत आहे. सर्व वाचकांनी याची नोंद घ्यावी व मला माफ करावे.

Advertisement